NATOning Anqara sammiti: Eron va Ukraina bo‘yicha qarorlar

8-iyul kuni Turkiya poytaxti Anqarada boshlangan NATOning navbatdagi sammiti ikki kun davom etdi.

Uchrashuv davomida AQSH prezidenti Donald Tramp Eron, Grenlandiya va mudofaa xarajatlari masalalarida yevropalik ittifoqchilari bilan muzokaralar olib bordi, ba’zida esa bahslashdi. Biroq yakunda Tramp: “Xonada birdamlik va mehr muhiti bor”, deya sammitni ijobiy baholadi.

Sammit AQSH va Eron o‘rtasidagi o‘t ochishni to‘xtatish kelishuvi buzilgan, Rossiya esa Ukrainaga hujumlarni kuchaytirgan bir paytda o‘tkazildi.

Bu NATO tarixidagi 36-sammit bo‘lib, Turkiya unga 2004-yildan keyin ikkinchi marta mezbonlik qildi. Tadbir Anqaradagi Beshtepe prezidentlik majmuasida tashkil etildi.

NATO sammiti — alyansning eng yuqori qaror qabul qiluvchi organi bo‘lgan Shimoliy Atlantika kengashining davlat va hukumat rahbarlari darajasidagi yig‘ini hisoblanadi. Bu yig‘inlarda alyans uchun strategik ahamiyatga ega masalalar muhokama qilinib, barcha a’zo davlatlar umumiy kelishuv asosida qo‘shma deklaratsiya qabul qiladi.

Joriy yilgi sammitda NATOga a’zo 32 mamlakatning hukumat rahbarlari, tashqi ishlar va mudofaa vazirlari hamda NATO bosh kotibi Mark Ryutte qatnashdi.

Shuningdek, NATO a’zosi bo‘lmagan, ammo shunga intilayotgan Ukraina prezidenti Volodimir Zelenskiy ham Anqaraga kelib, bir qator uchrashuvlar o‘tkazdi.

Sammitda qanday qarorlar qabul qilindi?

NATO bosh kotibi Mark Ryutte Anqara sammitining uchta asosiy yo‘nalishini belgilagan edi:

• mudofaa xarajatlarini oshirish;
• harbiy sanoat ishlab chiqarishini kengaytirish;
• Ukrainaga yordamni to‘xtatmaslik.

Bloomberg nashrining xabar berishicha, yakuniy deklaratsiyada yuqori aniqlikdagi qurollar, havo va raketa mudofaasi hamda uchuvchisiz tizimlar uchun 50 milliard dollardan ortiq yangi xaridlar qayd etilgan.

Biroq NATO ma’lumotlariga ko‘ra, alyansning 32 a’zosidan faqat beshtasi 2026-yil uchun belgilangan YAIMning 3,5 foizi miqdoridagi asosiy mudofaa xarajatlari maqsadiga erishish yo‘lida harakat qilmoqda. Bu ko‘rsatkichga hatto AQSH ham hozircha yetmagan.

Tramp bu yilgi yopiq yig‘ilishda o‘tgan yilgi Gaaga sammitida bo‘lgani kabi mudofaa xarajatlarini oshirish talabini ilgari surmagan. U faqat Polsha, Germaniya va Boltiqbo‘yi davlatlarining bu boradagi sa’y-harakatlarini alqab, AQSH NATOda qolishini bildirgan.

Ukrainaga ajratilgan yordamlar

NATO davlatlari Ukrainaga 2026-yil davomida 70 milliard yevro (taxminan 80 milliard dollar) miqdorida harbiy yordam ajratishga kelishib oldi. Shuningdek, 2027-yilda ham shunga teng hajmdagi yordam berish majburiyati qabul qilindi.

Yetakchilar buni “Kelajakni barpo etish: yanada kuchli NATO tarkibida yanada qudratli Yevropa” deb nomladi.

Bloomberg ma’lumotiga ko‘ra, Yevropa davlatlari Trampni Ukraina bo‘yicha konkret majburiyat olishga ko‘ndirmoqchi bo‘lgan. Biroq Tramp AQSH Yevropa davlatlariga qurol sotishda davom etishini, ular esa bu qurollarni undan olib bemalol Ukrainaga berishi mumkinligini aytgan.

Bundan tashqari, Tramp Vashington Ukrainaga “Patriot” tutib oluvchi raketalarini o‘z mamlakatida ishlab chiqarish uchun litsenziya berishini e’lon qildi. Bu qurollarni Ukraina anchadan beri so‘rab keladi. Chunki “Patriot”gina Rossiyaning ballistik raketalarini qaytara oladi.

AQSH va Turkiya

Turkiya Anqaradagi NATO sammitida Qo‘shma Shtatlar bilan munosabatlarini yangi bosqichga olib chiqish maqsadida, qizil, oq va ko‘k ranglar uyg‘unligidagi avia-shouni namoyish etdi hamda yangi aeroport binosiga Donald Tramp nomini berdi.

Tramp esa prezidentlikdagi birinchi muddati davomida, ya’ni olti yil avval Turkiyaga nisbatan joriy qilgan sanksiyalarni bekor qilishga va’da berdi.

Shuningdek, Tramp Turkiyaga F-35 qiruvchi samolyotlarini sotishga tayyorligini, biroq bu borada hali to‘liq bir qarorga kelmaganini aytdi. Umuman, ikkala lider sammit davomida juda do‘stona munosabatda bo‘lishdi.

Ochiq qolgan masala

2027-yilgi NATO sammitiga Albaniya mezbonlik qilishi rejalashtirilgan edi. Biroq yakuniy deklaratsiyada bu haqda hech qanday gap-so‘z yo‘q.

AP agentligining xabar berishicha, ayrim ittifoqchilar Albaniyaning mudofaa uchun kam mablag‘ sarflayotganini inobatga olib, bu fikrga qo‘shilmagan.

Sammitdagi asosiy bahslar

Eron

Sammit kun tartibining asosiy mavzusi Eron bo‘ldi. AQSHning Eron obyektlariga bergan zarbasidan keyin Tramp jurnalistlarga AQSh-Eron o‘zaro anglashuv memorandumi “yakuniga yetganini” aytib, Eron rahbariyatini “kasal” va “zo‘ravon” deb atadi hamda o‘sha kuni kechqurun yana zarbalar berishga buyruq berishi mumkinligini bildirdi.

Biroq Tramp yopiq yig‘ilishda AQSH Eronda hokimiyatni almashtirishdan manfaatdor emasligini bildirgan.

NATO bosh kotibi Mark Ryutte AQSH zarbalarini himoya qilgan bo‘lsa-da, Eron NATO hududiga kirmasligini va alyans faqat so‘ralgan taqdirdagina ma’lum rol o‘ynashi mumkinligini aytdi.

Yakunlovchi deklaratsiyada Eron Hormuz bo‘g‘ozida erkin kema qatnovini ta’minlashi va yadroviy qurolga ega bo‘lishdan voz kechishi lozimligi ta’kidlandi.

Grenlandiya

Yana bir bor Grenlandiya masalasini ko‘targan Tramp  orol AQSH uchun strategik ahamiyatga ega ekanini aytdi. Shuningdek, Daniya Ikkinchi jahon urushi davrida okkupatsiya qilinganini eslatdi va Vashington Grenlandiyani qaytarib bermasligi kerak edi, degan fikrni bildirdi.

Daniya bosh vaziri Mette Frederiksen esa Grenlandiya sotilmasligini yana bir bor ma’lum qildi.

Ispaniya

Tramp Ispaniyani ham qattiq tanqid ostiga oldi. U bosh vazir Pedro Sanchesning mudofaa xarajatlari bo‘yicha pozitsiyasi sababli Ispaniyani “yomon sherik” deb atab, mamlakat bilan savdoni qisqartirishni taklif qildi.

Ispaniya hukumati esa bu bayonotlarni “odatiy siyosiy ritorika” sifatida baholadi.

NATO sammitlarining ahamiyati

NATO sammitlari alyansning siyosiy qarorlarini aniq harbiy va sanoat dasturlariga aylantiruvchi asosiy mexanizm hisoblanadi.

Mudofaa xarajatlari, qurol-yarog‘ xaridlari va NATO nizomining 5-moddasi bo‘yicha qabul qilinadigan qarorlar 32 a’zo davlatning keyingi yillardagi umumiy xavfsizlik siyosatida asosiy omil bo‘ladi.

Anqara sammiti yakunida ishtirokchilar NATO tamoyiliga sodiqligini tasdiqlab, 5-modda ya’ni, “bitta a’zoga qilingan hujum – barchaga qilingan hujumdir” degan pozitsiyani takrorladi.