Навоий кўчаси, 30-уйни япон асирлари қурганми?

Тошкент марказидаги Навоий кўчаси нафақат пойтахтнинг муҳим транспорт йўналишларидан бири, балки XX аср архитектураси намуналари жамланган тарихий ҳудудлардан ҳам биридир. Кўча бўйлаб қад ростлаган бинолар орасида Навоий кўчаси, 30-уй алоҳида ажралиб туради. 1950-йилларда Матбаа комбинати учун қурилган ушбу маъмурий бино ўзининг 220 метрга чўзилган фасади, ганч ўймакорлиги, улкан портиги ва бир вақтлар минорага ўхшаб турган бурчак қисмлари билан диққатга сазовор.

Бино А. А. Сидоров ва А. В. Якушев лойиҳаси асосида 1950-йилларда қурилган. У тўрт қават ва ертўладан иборат бўлиб, классик меъморчилик анъаналари асосида ишланган.

Бинонинг марказий қисмида етти оралиқдан иборат катта портик жойлашган. У саккизта саккиз қиррали устун билан кўтариб турилади. Устунларнинг асослари ва капителлари ганчдан ишланган нақшлар билан безатилган. Портик шифтида эса еттита саккиз қиррали қандил бўлиб, уларнинг геометрик шакли бинонинг умумий меъморий композициясига мос келади.

Фасад бўйлаб жойлашган пилястрлар юқори уч қаватнинг дераза оралиқларини яхлит кўринишга келтиради. Биринчи қаватдаги катта аркасимон дераза эса бинога янада монументал кўриниш беради.

Бинонинг бурчак қисмлари ҳам унинг энг қизиқарли жиҳатларидан бири ҳисобланади. Ҳозирги кўринишида улар ризалитлар шаклида бўлса, 1950-йилларда олинган фотосуратларда бу қисмлар анча баланд, минорага ўхшаш композицияга эга бўлгани кўринади.

Уларнинг юқори қисми кенг фриз билан безатилган, фриздаги олмоссимон нақшлар эса Навоий кўчасида илгари мавжуд бўлган «Ватан» кинотеатри билан меъморий жиҳатдан уйғунлик ҳосил қилган.

Бироқ бинонинг дастлабки қиёфаси тўлиқ сақланиб қолмаган. 1968–1970 йилларда ўтказилган реконструкция жараёнида бурчак қисмларининг баланд том элементлари ва айрим декоратив фризлар йўқолган. Шу сабабли бугунги бинонинг ташқи кўриши унинг 1950-йиллардаги қиёфасидан сезиларли даражада фарқ қилади.

Навоий 30-уйни қизиқарли қиладиган яна бир жиҳат — унинг атрофидаги бинолар билан боғлиқлигидир.

Ушбу бино Навоий кўчасидаги ягона меъморий ансамблнинг бир қисми ҳисобланади. Унга яқин Навоий кўчаси, 32-уйда собиқ Кон-техника билим юрти жойлашган. 34-уйда эса бир вақтлар «Ватан» кинотеатри бўлган. Кинотеатр биноси кейинчалик бузиб ташланган.

Бу иншоотлар Тошкент архитектурасининг бир неча ўн йилликдаги ўзгаришини кўрсатади. 1930-йилларда А. А. Сидоров томонидан лойиҳаланган биноларда арт-деко таъсири сезилса, 1950-йилларга келиб неоклассик йўналиш устунлик қила бошлаган.

Навоий 30-уй ана шу ўтиш даврининг ўзига хос намунаси ҳисобланади. Бинонинг айрим элементларида монументаллик устун бўлса, ганч безаклари, геометрик қандиллар ва лоджиялар каби деталлар унга енгиллик ва нафосат бағишлайди.

Бино тарихи билан боғлиқ яна бир маълумот эса япон ҳарбий асирларига бориб тақалади. Иккинчи жаҳон уруши тугаганидан кейин Совет Иттифоқининг турли ҳудудларида япон ҳарбий асирлари меҳнатидан фойдаланилгани маълум. Тошкентда ҳам улар турли қурилиш ишларига жалб этилган.

Шу боис Навоий кўчасидаги айрим бинолар қурилишида япон асирлари иштирок этгани ҳақида маълумотлар учрайди. Бироқ айнан 30-уйни япон ҳарбий асирлари қурганини тасдиқловчи очиқ архив ҳужжати ҳозирча мавжуд эмас. Шунинг учун бу маълумотни тасдиқланган тарихий факт эмас, балки қўшимча тадқиқот талаб қиладиган версия сифатида қабул қилиш лозим.

Бинонинг меъморий қиймати эса шубҳасиз. Навоий кўчаси, 30-уй архитектура ёдгорлиги сифатида рўйхатга олинган. У 2019 йилда ҳужжатлаштирилган.

Бугун бу иншоот Тошкентнинг тарихий марказидаги муҳим архитектура объектларидан бири бўлиб қолмоқда. Унинг 220 метрлик фасади, марказий портиги, ганч ўймакорлиги, саккиз қиррали устунлари ва бурчак лоджиялари Навоий кўчаси қиёфасини белгилаб турувчи асосий элементлардан саналади.

Энг қизиғи, бугун кўриб турган бино аслида ўзининг дастлабки кўринишининг тўлиқ нусхаси эмас. 1950-йиллардаги фотосуратлар унинг бурчаклари баланд минорасимон элементлар ва кенг фризлар билан анча мураккаб кўринишга эга бўлганини кўрсатади. Кейинги реконструкция эса бу қиёфанинг бир қисмини ўзгартириб юборган.

Шу жиҳатдан Навоий кўчаси, 30-уй нафақат собиқ Матбаа комбинатининг маъмурий биноси, балки Тошкентнинг урушдан кейинги архитектураси, шаҳарсозлик тарихи ва ўзгариб борган қиёфасини ўзида мужассам этган муҳим ёдгорликлардан биридир.