Умумий сунъий интеллект пойгаси: соҳада АҚШ кучлими ёки Хитой?

Америка Қўшма Штатлари ўзининг сунъий интеллект стратегиясини тобора шундай бир концепция атрофига қурмоқдаки, уни аниқ таърифлаш имконсиз. 

Балки улар тасаввур қилаётган ягона, ҳал қилувчи мақсад ҳеч қачон амалга ошмас… 

Бу мавҳум тушунча — умумий сунъий интеллект (USI) дир. 

Вашингтон ва Кремний водийсида USI позициянинг таянч нуқтасига айланди. Масъуллар улкан сармояларни оқлаш учун уни далил қилиб келтирмоқда.

Айрим таҳлилчиларнинг фикрича, бу маррага биринчи бўлиб етиб келган давлат дунё тартибини белгилайди. 

Гўёки бу бир пойга, унда марра чизиғи бор ва ғолиб ҳамма нарсани қўлга киритади. 

Фақат битта муаммо бор: Умумий сунъий интеллект аслида нима эканлиги борасида якдил фикр йўқ.

“Супер” сунъий интеллект

Ўнта сунъий интеллект тадқиқотчисидан таърифни сўрангиз, ўн хил жавоб оласиз. 

Кимдир Умумий сунъий интеллектни барча когнитив вазифаларни инсон даражасида бажара олиш деб таърифласа, бошқалар иқтисодий жиҳатдан ёндашиб, энг қимматли инсон меҳнатини автоматлаштириш деб билади. 

Яна айримлар эса СИнинг мустақил бўлиши, доимий ўз-ўзини такомиллаштириши ёки илмий кашфиётлар қилиш қобилиятига урғу беради. 

Ҳақиқатда эса, код ёзиш ёки иншо яратишда устун бўлган СИнинг ўз тузилмасини қайта лойиҳалаш, потенциал тадқиқотлар ўтказиш ёки олдиндан белгилаб бўлмайдиган фавқулодда ҳолатларда ишончли ишлаш салоҳияти паст. 

Эҳтимол, Умумий сунъий интеллект – “кейинги тизим ҳали бажара олмайдиган ҳар қандай нарса” деган маънони англатади. 

Ҳатто етакчи шахслар ҳам мавжуд муаммони тан олишади. OpenAI вакили Сем Альтман Умумий сунъий интеллект атамасини “унчалик фойдали эмас” деб атаган, чунки таърифлар жуда хилма-хил. 

Мақсадлар доимий ўзгариб туриши унга эришишга қаратилган ҳар қандай стратегияни беқарор қилиб қўяди. 

Умумий сунъий интеллект мавҳум фаразга таянади: гўёки USI ягона тизимда қайта тикланиши мумкин бўлган яхлит қобилиятдир ва у инсон идрокига жуда ўхшаш бўлади.

Нотўғри қараш

Қуш ҳам, самолёт ҳам учади, бироқ улар буни мутлақо фарқли механизмлар орқали амалга оширади. Ўхшашлик асосда эмас, натижада. 

Бугунги сунъий интеллект тизимлари самолётга ўхшайди: улар инсон тафаккурига хос бўлган вазифаларни – мулоҳаза юритиш, ташхис қўйиш, оптималлаштириш, ижод қилишни улкан ҳажмдаги маълумотлар орқали бажаради. 

Аммо СИ тажриба, мақсад ёки ҳиссиётга таяна олмайди.

Инсон интеллекти вазиятга боғлиқ. У маданият, ижтимоий муносабатлар, контекст ва реал ҳаёт тажрибасидан шаклланади. 

Сунъий интеллект намуналарни автоматик такрорлайди ва тилни чинакам мақсадларсиз шакллантиради. 

Мавжуд тизимлар, барча ҳайратланарли ютуқларига қарамасдан, ҳамон бир қатор доимий камчиликларни намоён этмоқда:

-      кутилмаган вазиятларда юзаки мушоҳада юритиш;

-      хом умумлаштириш;

-      мустаҳкам узоқ муддатли хотиранинг йўқлиги;

-      инсон томонидан яратилган маълумотларга тобелик.

АҚШнинг стратегик хатоси

АҚШ Сунъий интеллект пойгасидаги асосий мақсад – умумий сунъий интеллект маррасига биринчи етиш деб ҳисобламоқда. 

Ресурслар бир неча хусусий лабораториялар томонидан ишлаб чиқилаётган ва тобора кенгайиб бораётган илғор моделларга қаратилмоқда. 

Натижада СИни ҳаётга кенгроқ татбиқ этиш, инфратузилмани ривожлантириш, кадрлар тайёрлаш ва институционал интеграция каби соҳалар оқсамоқда.

Аммо “ғолиб ҳамма нарсани олади” деган тасаввур бу ўринда нотўғри. 

Тарихга назар ташласак, электр энергияси, автомобиль, интернет каби технологиялар чегара ва шароитлардан қатъи назар, кенг тарқалди.

Ҳақиқий фойда – биринчи бўлиб ихтиро қилганга эмас, балки самарали жорий этиб, қўллай олганларга насиб этади.

Хитой бошқача ёндашув танлади

Пекин илғор тадқиқотларни назардан четда қолдирмаган ҳолда, асосий эътиборни сунъий интеллектни ишлаб чиқариш, логистика, шаҳар тизимлари, таълим ва саноатга кенг миқёсда татбиқ этишга қаратди. 

Хитой моделлари самарадорликни сезиларли оширди. Ҳозир мамлакат сунъий интеллектга оид илмий нашрлар, патентлар сони ҳамда саноат роботларини жорий этиш каби йўналишларда пешқадамлик қилмоқда. 

АҚШ эса авангард технологик имкониятлар ва сармоялар бўйича устунлигини сақлаб қолмоқда. 

Бироқ, глобал рақобатнинг асл моҳияти – ким энг ақлли моделни яратишида эмас, балки ким шу кучли воситаларни иқтисодиётга чуқурроқ интеграция қила олишида намоён бўлмоқда.

Америка учун ҳақиқий хавф – дунёнинг энг илғор моделларини яратса-да, сунъий интеллектни ўз институтлари, ишчи кучи ва инфратузилмасига тўлиқ жорий этолмаслигидир.

Оқилона стратегия

Албатта, илғор тадқиқотлардан воз кечиш керак эмас. Моделлар, алгоритмлар ва самарадорлик борасидаги ютуқлар жуда катта аҳамиятга эга. 

“Хитой сунъий  асри учун бошқарувни қандай ўзгартирмоқда (2026)” китоби муаллифи Ян Криккенинг фикрича, СИ бўйича оқилона ёндашув қуйидагилардан иборат:

– давлат идоралари, саноат ва жамият миқёсида жорий этиш ҳамда интеграцияни жадаллаштириш.

– маълумотлар инфратузилмаси, ҳисоблаш қувватлари ва энергия тизимларини модернизация қилиш.

– кадрларни тайёрлаш, сунъий интеллект саводхонлиги ва таълимга катта сармоя киритиш.

– айрим йирик хусусий фирмалар билан чекланиб қолмай, кенгроқ тадқиқот экотизимини, жумладан, технологияларнинг кенг тарқалишига ёрдам берувчи очиқ ёндашувларни қўллаб-қувватлаш.

Муаллиф: Исомиддин Жуманазаров