“Ой пойгаси”: АҚШ доимий база қуришга киришди

Бу қарор ортидан агентлик инсонларни Ойга олиб чиқиш ва у ерда доимий яшаш имконини яратишга қаратилган янги космик стратегияни ишга туширмоқда.

NASAнинг “Ignition” (“Аланга”) номли тадбирида сўзга чиққан расмийлар Ойга парвозларни тезлаштириш бўйича режаларни эълон қилди. Жумладан, коинотда ядровий қувват билан ишлайдиган қурилмаларни синовдан ўтказиш режалари ҳамда бўлажак илмий миссияларнинг айрим тафсилотлари маълум қилинди. Бу ҳаракатлар Қўшма Штатларнинг янги “Ой пойгаси”даги етакчилигини сақлаб қолишга қаратилган.

“Ушбу гигант кучлар пойгасида вақт бизнинг зиёнимизга ишламоқда, муваффақият ёки мағлубият эса йиллар билан эмас, ойлар билан ўлчанади”, – деди NASA раҳбари Жаред Айзекман 24 мартдаги расмий чиқишида.

Янги космик базанинг босқичли режаси

NASA расмийлари Ойда доимий база қуриш бўйича поғонали режани тақдим этди.

Дастлабки миссиялар Ой юзасига роверлар, асбоб-ускуналар ва технологияларни юборади. Улар қандай қилиб электр энергияси ишлаб чиқариш мумкинлигини ўрганади. Шунингдек, олимлар Ойда алоқа тизимининг қай тарзда ишлашини ва унинг юзаси бўйлаб ҳаракатланиш имкониятларини ҳам кўриб чиқади.

Кейинги босқичда қисман яшашга яроқли иншоотлар қурилади ва мунтазам юк етказиб бериш тизими йўлга қўйилади. Бунга Япониянинг Аэрокосмик тадқиқотлар агентлиги (JAXA) билан ҳамкорликда юкларни ташиш учун уларнинг босимли роверидан фойдаланиш ҳам киради.

Якуний босқичда йирикроқ ускуналар юборилади. Ва ниҳоят, Ойда инсоннинг узлуксиз мавжудлигини таъминлаш учун одамлар жўнатилади, яъни улар қисқа муддатли сафарлардан доимий базага кўчирилади.

Бу мақсадда NASA аллақачон Италия ва Канада билан ҳамкорлик шартномаларини имзолаган. Бундан ташқари, агентлик яқин вақт ичида Ой дастури доирасида яшаш инфратузилмаси, юзада ҳаракатланиш ва логистика соҳаларида қўшимча халқаро келишувлар тузишни режалаштирмоқда.

2025 йил декабрь ойида чиқарилган президент фармонига кўра, NASAга 2030 йилга қадар Ойда доимий база барпо этиш вазифаси юклатилган. Ушбу база Ойда узлуксиз инсон иштирокини таъминлайди ва келажакдаги Марс миссияларига хизмат қилади.

NASA “Gateway” космик станцияси режаларини тўхтатиб, бунинг ўрнига асосий эътиборни Ойда доимий база қуришга қаратмоқда.

2027 йилга режалаштирилган мазкур станция астронавтлар, тадқиқотлар ва юклар учун пойдевор бўлиши керак эди, бу эса Ой ва Марсда узоқроқ қолишга ёрдам берарди.

Artemis дастуридаги ўзгаришлар

Агентлик “Artemis III” миссиясининг вазифаларига ҳам ўзгартириш киритди. Дастлаб 2027 йилда Ойга қўниш учун мўлжалланган ушбу парвоз эндиликда космик кема тизимлари ва уларнинг Ер орбитасида ҳаракатланишини синовдан ўтказади.

Кейинги “Artemis IV” миссияси 2028 йилда одамларни Ой юзасига олиб чиқишни мақсад қилган.

NASA “Artemis III” дастуридан сўнг ҳар олти ойда Ойга миссиялар юборишини ва ҳар йили камида битта қўнишни амалга оширишини маълум қилди.

Космосда ядровий қурилма

Агентлик Ойга парвозлардан ташқари, 2028 йил охиригача Марсга илк ядровий сайёралараро космик кемани учиради.

“Space Reactor-1 Freedom” деб аталувчи ушбу космик кема ядровий электр двигатели деб номланган технологияни синовдан ўтказади, бу эса қуёш панеллари фойдасиз бўлган узоқ космосда самарали, юқори қувват билан парвоз қилиш имконини беради.

Мазкур аппарат Марсга етгач, “Skyfall” номли кичик вертолётлар гуруҳини чиқаради ва улар автоматик тарзда сайёра юзасидан маълумот тўплайди.

Келгусидаги тадқиқотлар

Агентлик юқоридагилардан ташқари, яқин келажакдаги бир нечта миссияларни эълон қилди:

• NASA коинотнинг кенгайишига сабаб бўлаётгани тахмин қилинадиган “қора энергия”ни ўрганишга мўлжалланган тадқиқот дастури – Ненси Грейс Роман космик телескопини эълон қилди.

• “Dragonfly” миссияси 2028 йилда ядро энергияси билан ишлайдиган октокоптер-дронни учиради. Ушбу дрон саккизта ротори ёрдамида парвоз қилади. Октокоптер 2034 йилда Сатурннинг йўлдоши Титанга етиб бориб, унинг мураккаб ва органик моддаларга бой муҳитини ўрганади. Ундан кўзланган асосий мақсад – ҳаёт учун мос шароитлар мавжудлигини аниқлаш.

• NASA 2028 йилда Европа космик агентлиги (ESA) томонидан яратилган “Rosalind Franklin” ровери ни Марсга юборади. Ровер бортида органик молекулаларни аниқлаб, таҳлил қилувчи масс-спектрометр мавжуд.

• Бундан ташқари, кейинги йили ишга тушириладиган Ер ҳақидаги янги илмий тадқиқот конвектив бўронларнинг ривожланишини ўрганади. Унинг натижалари ёрдамида экстремал об-ҳаво ҳодисаларини олти соатгача олдиндан аниқлаш мақсад қилинган.

Исомиддин ЖУМАНАЗОРОВ