Elektromobil batareyalari iqlim oʻzgarishiga tayyormi?

Soʻnggi yillarda ekologik muammolar va atmosfera ifloslanishi ortishi sababli jahonda elektromobillarga qiziqish tez oʻsmoqda. Yevropa avtomobil ishlab chiqaruvchilari assotsiatsiyasi (ACEA) maʼlumotlariga koʻra, 2025 yil dekabr oyida Yevropa Ittifoqida ilk bor toʻliq elektrda harakatlanuvchi avtomobillar savdosi faqat benzinda yuradigan mashinalar savdosidan oshib ketdi.

Yevropa Ittifoqi 2035 yilgacha avtomobillar chiqindilariga qoʻyilgan cheklovlarni maʼlum darajada yumshatgan boʻlsa-da, oʻtgan yili gibrid elektromobillar ham koʻproq roʻyxatga olingan. Bu esa bozordagi sezilarli oʻzgarishlardan dalolat beradi. 2025 yil oxiriga kelib benzinli avtomobillarni roʻyxatdan oʻtkazish 18,7 foizga kamaygani va bu pasayish barcha yirik bozorlarda kuzatilgani qayd etilmoqda.

Biroq elektromobillarga oʻtishda odamlarni ikkilantirib qoʻyayotgan asosiy omillardan biri — ularning ekstremal ob-havo sharoitlariga chidamliligi hisoblanadi.

Iqlim isishining batareyalarga taʼsiri

Maʼlumotlarga koʻra, 2025 yil dunyoda kuzatilgan eng issiq uchinchi yil boʻlgan. Oʻrtacha global harorat sanoatdan oldingi davrga nisbatan taxminan 1,5°C ga yuqorilagan.

“Kopernik” ob-havoni kuzatish xizmatiga koʻra, bu holat atmosferada issiqxona gazlari toʻplanishi va okean suvlarining isishi bilan bogʻliq. Ushbu omillar esa asosan inson faoliyati natijasi hisoblanadi.

“What Car?” nashrining 2024 yilda oʻtkazgan tadqiqotiga koʻra, havo harorati 32–44°C atrofida boʻlganda elektromobillar ishlab chiqaruvchi tomonidan koʻrsatilgan yurish masofasining taxminan 44 foizigacha qismini yoʻqotishi mumkin.

Sport elektromobillari ishlab chiqaruvchi Polestar kompaniyasi taʼkidlashicha, yuqori harorat akkumulyator ichidagi kimyoviy reaksiyalarga taʼsir qilib, batareyaning tezroq eskirishiga sabab boʻladi. Sovuq harorat reaksiyalarni sekinlashtirgani kabi, yuqori harorat esa aksincha, ularni tezlashtiradi va batareyaning ishlash muddatiga salbiy taʼsir koʻrsatadi.

Yangi batareya texnologiyalari muammoni yengillashtirishi mumkin

Biroq Michigan universiteti olimlari tomonidan oʻtkazilgan tadqiqot elektromobil batareya texnologiyasidagi soʻnggi yutuqlar iqlim oʻzgarishi taʼsirini maʼlum darajada kamaytirishini koʻrsatdi.

Tadqiqotchilar 2010–2018 yillarda ishlab chiqarilgan elektromobil akkumulyatorlarini 2019–2023 yillarda tayyorlangan yangi batareyalar bilan solishtirib tahlil qildi.

Natijalarga koʻra, agar sayyora harorati oʻrtacha 2°C ga oshsa, 2010–2018 yillarda ishlab chiqarilgan batareyalarga ega elektromobillarning xizmat muddati 30 foizgacha qisqarishi mumkin.

Biroq yangi avlod batareyalari uchun oʻrtacha xizmat muddati atigi 3 foizga qisqaradi, eng yuqori pasayish esa taxminan 10 foizni tashkil etishi mumkin.

Elektromobillarga ishonch barcha hududlarda bir xil emas

Tadqiqotning yetakchi muallifi Haochi Vu taʼkidlashicha, texnologiyalar rivoji tufayli isteʼmolchilar kelajakdagi issiq iqlim sharoitida ham elektromobil batareyalariga koʻproq ishonch bildirishi mumkin.

Biroq tadqiqotda ayrim cheklovlar ham mavjud. Olimlar tahlil uchun faqat ikki model — Tesla Model 3 va Volkswagen ID.3 elektromobillaridan foydalangan.

Mualliflardan biri Maykl Kreygning aytishicha, Yevropa va AQSh kabi hududlarda batareya texnologiyasi yaxshi oʻrganilgan. Biroq Hindiston yoki Sahroi Kabirdan janubdagi Afrika mamlakatlaridagi avtoparklar butunlay boshqacha boʻlishi mumkin.

Bu hududlar iqlim oʻzgarishidan koʻproq zarar koʻrishi mumkin. Shu sababli global isish kelajakda transport sohasidagi tengsizliklarni yanada kuchaytirishi ehtimoli bor.

Muallif: Isomiddin Jumanazarov