Siyosat tutuni: iqlim oʻzgarishi omillari

Bombalar va raketalar zarbalari butun ekologik tizimga zarar yetkazadi: havo ifloslanadi, yerlar degradatsiyaga uchraydi, bioxilma-xillik yoʻqoladi. Bu taʼsirlar oʻnlab yillarga choʻzilishi, inson hayotiga jiddiy zarar yetkazishi va iqlim oʻzgarishiga ham hissa qoʻshishi mumkin.

Urushda otilgan oʻq manziliga yetib borgach toʻxtashi mumkin, biroq u koʻtargan zaharli chang hamda koinot sari yoʻllangan raketalarning uglerod izi uchun chegara tushunchasi mavjud emas. Bugun biz nafaqat yer yuzidagi, balki osmonimizdagi “koʻrinmas urush” oqibatlari bilan ham yuzlashmoqdamiz.

2026 yil 27 fevralga oʻtar kechasi Pokiston Afgʻonistonning Kobul va Qandahor shaharlariga aviazarbalar berdi. Pokiston mudofaa vaziri Xavaja Osif “Tolibon” hukumatiga qarshi “ochiq urush” eʼlon qilinganini maʼlum qildi. 1 mart tongida esa Afgʻonistondagi “Tolibon” muvaqqat hukumati vakili Zabihulloh Mujohid poytaxtda yuz bergan qator portlashlardan soʻng Afgʻoniston kuchlari Kobul osmonida Pokiston samolyotlariga qarshi havo hujumidan mudofaa (HHM) vositalarini qoʻllaganini bildirdi.

Koʻplab mamlakatlar oʻz armiyalariga sarmoya kiritar ekan, harbiy faoliyatning atrof-muhitga, xususan, iqlim oʻzgarishiga taʼsiri tobora muhim masalaga aylanmoqda. Tinchlik davrida ham, faol jangovar harakatlar paytida ham harbiy kuchlar qazilma yoqilgʻidan foydalanish, issiqxona gazlari emissiyasi va resurslarning ifloslanishi orqali sayyoramizga jiddiy zarar yetkazadi. Bu jarayon nafaqat atmosferaga, balki suv havzalari, tuproq unumdorligi va dengiz ekotizimlariga ham uzoq muddatli salbiy oqibatlar keltirib chiqaradi.

Uglerod izi va issiqxona gazlari

Harbiy amaliyotlar, ayniqsa faol mojarolar, iqlim oʻzgarishiga sezilarli hissa qoʻshadi. Jangovar harakatlar paytida qurol-yarogʻ va texnikalardan foydalanish atmosferaga katta miqdorda issiqxona gazlari chiqarilishiga sabab boʻladi.

Qoʻshma Shtatlar va ittifoqchi kuchlar soʻnggi 20 yil ichida boshqa mamlakatlarga 337 mingdan ortiq bomba va raketa otgan. Bu qurollarni yuklash va tashish uchun ishlatilgan samolyotlar har bir kilometrga taxminan 16 litr yoqilgʻi sarflaydi. “Xalqaro olimlar ittifoqi” aʼzosi, kvant olimi Manabendra Nat Beraning maqolasida taʼkidlanishicha, AQShning “terrorizmga qarshi urushi” atmosferaga 1,2 milliard metrik tonna issiqxona gazlari chiqargan. Bu koʻrsatkich 257 million avtomobilning yillik emissiyasidan ham koʻproq global isish taʼsiriga ega.

Iqlim boʻyicha majburiyatlar

1997 yilda qabul qilingan Kioto protokolida harbiy chiqindilar issiqxona gazlari chiqindilarini kamaytirish majburiyatlaridan chiqarib tashlangan edi. 2015 yilgi Parij kelishuviga koʻra ham harbiy chiqindilar ixtiyoriy hisobot sifatida koʻrib chiqiladi. Bu esa urushlarning haqiqiy ekologik zararini kam baholashga olib keladi.

Dunyo armiyalari umumiy hisobda global issiqxona gazlari chiqindilarining taxminan 5,5 foizini tashkil etadi. Agar global armiya alohida davlat boʻlganida, u chiqindilar hajmi boʻyicha dunyoda toʻrtinchi oʻrinni egallagan boʻlar edi. AQSh harbiylari esa alohida mamlakat sifatida qaralsa, dunyoda 47-oʻrinda turardi.

Harbiylarning uglerod izi, avvalo, qazilma yoqilgʻilarni isteʼmol qilish bilan belgilanadi. Qurol-yarogʻ, samolyotlar, tanklar va boshqa ogʻir texnikalarni ishlab chiqarish, tashish va joylashtirish juda katta miqdorda energiya talab qiladi hamda atmosferaga koʻplab karbonat angidrid va boshqa ifloslantiruvchi moddalar chiqaradi.

Noyob ekotizimlarning yoʻq qilinishi

Harbiy harakatlar koʻpincha katta hududlarni tozalash, bazalar va mudofaa inshootlarini qurish bilan kechadi. Ayrim hollarda butun ekotizimlar buziladi. Bu esa mahalliy aholini koʻchishga majbur qiladi va ulkan yer maydonlarini yovvoyi tabiat uchun yaroqsiz holga keltiradi.

Tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, urush paytida hududdagi yirik hayvonlar soni 90 foizgacha kamayishi mumkin. Masalan, 1990 yillarda Iroqdagi Mesopotamiya botqoqliklarining quritilishi ushbu ekotizimning 90 foizini yoʻq qildi.

Harbiy ifloslanish

Zamonaviy urushlarda qoʻllaniladigan koʻplab qurollar tarkibida zaharli moddalar mavjud. Masalan, 1991 yildagi Fors koʻrfazi urushi paytida 320 tonna kamaytirilgan uran (DU) oʻq-dorilari ishlatilgan. Bu moddalar tuproq va havoni ifloslantirib, uzoq muddatli ekologik va sogʻliq muammolarini keltirib chiqaradi.

Qayta qurishning ekologik xarajatlari

Urushdan keyingi qayta qurish jarayoni ham katta ekologik xarajatlarni talab qiladi. 2019 yilda global qurilish sanoati 3,56 milliard tonna CO₂ chiqargan.

Suriya kabi hududlarda vayron boʻlgan uy-joylarni tiklash millionlab tonna qoʻshimcha chiqindilarni keltirib chiqarishi mumkin.

Gʻazo hududi soʻnggi yillardagi eng ogʻir ekologik falokat misollaridan biriga aylangan. Katta miqdordagi portlovchi moddalar qoʻllanilishi natijasida millionlab tonna chiqindi hosil boʻlgan. Qayta tiklash ishlari oʻnlab yillar davom etishi mumkin.

Bugungi davr

27 fevralga oʻtar kechasi Pokiston Afgʻonistonning Kobul va Qandahor shaharlariga aviazarbalar berdi. Pokiston va “Tolibon” kuchlari oʻrtasidagi toʻqnashuvlar nafaqat ushbu ikki davlat iqtisodiyoti va infratuzilmasiga, balki qoʻshni mamlakatlar, jumladan Oʻzbekistonning bioxilma-xilligi va ekotizimiga ham taʼsir koʻrsatishi mumkin.

Iqlim oʻzgarishi oqibatlari boy va kambagʻal, kuchli va kuchsiz davlatlarni ajratmaydi — u barchaga birdek taʼsir qiladi. Urushlar toʻxtagan taqdirda ham tabiatning qayta tiklanishi uchun oʻn yillab vaqt talab etiladi.

Bugungi kunda Markaziy Osiyo uchun ekologik diplomatiya hayotiy ahamiyat kasb etadi. Biz nafaqat oʻz hududimizdagi tabiatni asrashimiz, balki chegaradosh hududlardagi harbiy va texnogen taʼsirlarni ham xalqaro darajada muhokama qilishimiz zarur. Zero, havoda chegaralar yoʻq — biz hammamiz bir osmon ostida nafas olmoqdamiz.

Muallif: Maftuna Baxtiyorova