Urushning badalini kim toʻlaydi?

Falastin, Isroil va uning atrofidagi davlatlar har yili 500 milliondan ortiq koʻchib yuruvchi qushlar oʻtadigan asosiy “migratsiya magistrali” hududida joylashgan. Mart va aprel oylari bahorgi migratsiya tufayli qushlar oqimining eng yuqori davri hisoblanadi.

Harbiy aviatsiya uchun qushlar migratsiyasining xavflari

Hozirgi vaqtda Isroil qiruvchi samolyotlari va hujum vertolyotlari koʻchib yuruvchi qushlar bilan bir hududda parvoz qilmoqda. Bu esa ular bilan toʻqnashish xavfini oshirmoqda.

Isroil armiyasi, asosan, havodagi turna va birqozon kabi yirik qushlar bilan yuqori tezlikda toʻqnashishdan xavotirda. Bunday holat harbiy texnikaga jiddiy zarar yetkazishi yoki uchuvchilarning halok boʻlishiga olib kelishi mumkin.

Soʻnggi yillarda radar ekranlarida yirik qushlar baʼzan “shubhali obʼektlar” sifatida qayd etilib, zenit qurollariga nishon boʻlmoqda. Dronlar bilan adashtirilib urib tushirilgan qushlar soni boʻyicha rasmiy maʼlumotlar ochiqlanmagan.

Biroq Isroil Tabiatni muhofaza qilish jamiyati (SPNI)ning sobiq ijrochi direktori, professor-ornitolog Yossi Leshemning aytishicha, Gʻazodagi urushning birinchi yilida Xula vodiysida qishlaydigan turnalar soni oʻrtacha 50 mingtadan atigi 15 mingtagacha kamaygan.

Fikrlar va raqamlar

Ornitolog Yossi Leshem millionlab dollar turadigan raketalar “behuda sarflanayotgani”ni taʼkidladi. U hozirda Isroil harbiy havo kuchlari bilan qushlarni dronlardan ajrata oladigan maxsus tizim yaratish ustida ishlamoqda.

Leshem urushning uzoq muddatli taʼsirlaridan ham xavotirda.

“Urush bir yildan keyin toʻxtasa ham — va umid qilamanki, u iloji boricha tezroq toʻxtaydi — uning taʼsiri yana koʻp yillar davomida sezilishi mumkin”, — dedi u AFP agentligiga.

Shu bilan birga, mutaxassisning fikricha, uzoq muddatda mojaro qushlarning migratsiya yoʻnalishlarini tubdan oʻzgartirmaydi.

“Yerdan oʻtayotgan qushlar unchalik muvaffaqiyatli boʻlmasligi mumkin, ammo urush tugagach, migratsiya yana davom etadi”, — dedi Leshem.

Keng koʻlamli ekologik vayronagarchilik

Isroilning mintaqadagi harbiy harakatlari ekologik hayotga ham katta zarar yetkazmoqda. Livan va Isroil oʻrtasidagi toʻqnashuvlar chegaraning har ikki tomonida, shuningdek, ishgʻol qilingan Goʻlan tepaliklarida koʻplab oʻrmonlar va qishloq xoʻjaligi yerlarida yongʻinlarga sabab boʻlgan.

Isroilning Tabiat va bogʻlar boshqarmasi maʼlumotlariga koʻra, 7 oktabrdan buyon mamlakat boʻylab taxminan 92 400 akr qoʻriqxona, milliy bogʻ va oʻrmonlar yonib ketgan.

“Tabiatga yetkazilgan zarar, albatta, juda katta va biz bunga odatlanmaganmiz”, — dedi shimoliy okrug ekologi Amit Dolev.

Shuningdek, Isroil armiyasi Suriya va Livandagi qishloq xoʻjaligi yerlariga kimyoviy moddalar sepishda ham ayblanmoqda.

Gʻazoda esa bombardimonlar millionlab tonna vayronalarni keltirib chiqargan. Natijada qishloq xoʻjaligi yerlari, chiqindi tizimlari va chuchuk suv infratuzilmalariga katta zarar yetgan. Mutaxassislar bu holatni “ekologik falokat” deb atashmoqda.

Vayronagarchiliklar fonida tabiatning chidamliligi

Livan chegarasiga yaqin joylashgan Tel Dan qoʻriqxonasida raketalar keltirib chiqargan yongʻinlar natijasida 400 gektarlik maydonning 17 akri vayron boʻlgan.

Qoʻriqxona rahbari Ramazon Issa oʻtgan yilni yongʻinlarni oʻchirish hamda janglardan jarohatlangan yoki qiynalgan hayvonlarni — jumladan, kirpi, ilon va yovvoyi choʻchqalarni — qutqarish bilan oʻtkazganini aytdi.

Shuncha vayronagarchilikka qaramay, kuygan yerlarda mayda yashil oʻtlar va oʻsimliklar allaqachon unib chiqmoqda.

“Tabiat kuchli. U juda tez tiklanishi mumkin va birinchi qishki yomgʻirdan keyin koʻp narsa yana boshidan oʻsib chiqadi”, — dedi u.

Bu mojarolar tabiatga ulkan va uzoq muddatli zarar yetkazayotganini koʻrsatmoqda. Yongʻinlar, kimyoviy ifloslanish va infratuzilmalarning vayron boʻlishi nafaqat yovvoyi tabiatga, balki butun mintaqaning ekologik muvozanatiga tahdid solmoqda.

Garchi tabiat oʻzini tiklash qobiliyatiga ega boʻlsa-da, urushning salbiy taʼsiri koʻp yillar davomida saqlanib qolishi mumkin. 

Muallif: Maftuna BAXTIËROVA